Չղջիկների մասին

Կարգ Ձեռքաթևավորներ

Ձեռքաթևավորները կաթնասունների միակ խումբն են, որ ունակ են ակտիվ թռիչքի։ Առջևի վերջույթները ձևափոխված են թևերի՝ II–V մատների երկարացած ոսկրերի միջև, ինչպես նաև մարմնի կողքերի, հետին վերջույթների և պոչի միջև ձգված է մաշկային թաղանթ։ Ազատ է միայն առաջին՝ բութ մատը, որն ունի ճանկ։

Հայաստանի ֆաունայի բոլոր տեսակները պատկանում են փոքր չղջիկներին և միջատակեր են։ Կողմնորոշվում են էխոլոկացիայի միջոցով։ Ձմռանը կամ ընկնում են ձմեռային քնի մեջ, կամ չվում են ավելի տաք շրջաններ (Кузякин, 1950)։

Հայաստանի ֆաունայի ձեռքաթևավորները պատկանում են 4 ընտանիքի՝ Rhinolophidae, Molossidae, Miniopteridae և Vespertilionidae։ Miniopteridae-ն երկար ժամանակ դիտարկվում էր որպես Vespertilionidae-ի ենթաընտանիք (այդպես է նաև Кузякин, 1950 և ՀՀ Կարմիր գրքում, 2010), սակայն գենետիկական հետազոտությունները հիմնավորել են դրա առանձնացումը որպես ինքնուրույն ընտանիք (Dietz, von Helversen, 2004)։

Վերջին տասնամյակներում ձեռքաթևավորների կարգաբանությունը զգալիորեն փոխվել է, հատկապես մոլեկուլային մեթոդների կիրառման շնորհիվ։ Մի շարք «գաղտնի» (կրիպտիկ) տեսակներ արտաքին հատկանիշներով շատ դժվար են տարբերվում (Dietz, von Helversen, 2004)։ Հայաստանի համար կարևոր փոփոխություններից են. Myotis hajastanicus-ը և M. aurascens-ը միավորվել են M. davidii-ի հետ (Dietz et al., 2016; MDD v2.5), Myotis nattereri-ի կովկասյան պոպուլյացիաները վերագրվում են M. tschuliensis-ին, Eptesicus-ի տեսակները տեղափոխվել են Cnephaeus ցեղ, Eptesicus bottae-ի մեր տարածաշրջանի պոպուլյացիաները՝ C. ognevi տեսակին, իսկ Barbastella darjelingensis (B. leucomelas)՝ B. caspica-ին (MDD v2.5)։

Հայաստանում ներկայացված են հետևյալ ընտանիքները.

• Պայտաքթայիններ (Rhinolophidae)՝ 5 տեսակ
• Բուլդոգայիններ (Molossidae)՝ 1 տեսակ
• Երկարաթևայիններ (Miniopteridae)՝ 1 տեսակ
• Հարթաքթայիններ (Vespertilionidae)՝ 23 տեսակ

Էխոլոկացիա

Չղջիկները թռիչքի ժամանակ արձակում են բարձր հաճախականության ձայնային ազդանշաններ, որոնք մարդու ականջը չի լսում, և ըստ արձագանքի որոշում են խոչընդոտների ու որսի դիրքը։ Պայտաքթերն ազդանշանն արձակում են քթով, և նրանց քթի բարդ մաշկային «պայտը» ձայնն ուղղորդում է։ Ազդանշանի հաճախականությունը տեսակային հատկանիշ է. օրինակ՝ մեծ պայտաքթի ազդանշանի հաստատուն հաճախականությունը 79–84 կՀց է։ Այդ պատճառով տեսակները կարելի է ուսումնասիրել նաև ձայնագրիչներով (բեթ-դետեկտորներով)։

Սնունդ

Հայաստանի բոլոր չղջիկները միջատակեր են։ Տարբեր տեսակներ որսում են տարբեր եղանակով. ոմանք բռնում են միջատներին բաց երկնքում, մյուսները՝ ծառերի պսակների մեջ կամ ջրի մակերևույթի վրա, իսկ ականջեղները կարող են միջատներին հավաքել տերևներից և քարերից։

Օրվա և տարվա ռիթմը

Ցերեկն անցկացնում են ապաստարաններում՝ քարանձավներում, ժայռաճեղքերում, շինություններում, ծառերի փչակներում։ Մթնշաղին դուրս են թռչում որսի։ Ցուրտ ամիսներին ընկնում են ձմեռային քնի մեջ. մարմնի ջերմաստիճանը և նյութափոխանակությունը կտրուկ իջնում են, և չղջիկը գոյատևում է աշնանը կուտակված ճարպի հաշվին։ Ձմեռման ժամանակ ամեն անտեղի արթնացում ծախսում է այդ պաշարները, ուստի ձմռանը քարանձավներում չղջիկներին անհանգստացնելը կարող է նրանց կործանել։

Բազմացում

Ամռանը էգերը հավաքվում են ծննդատու գաղութներում, որոնք որոշ տեսակների մոտ հասնում են մի քանի հարյուր առանձնյակի։ Շատ տեսակներ տարեկան ունենում են ընդամենը մեկ ձագ, սակայն ապրում են երկար՝ մեծ պայտաքթի կյանքի առավելագույն հայտնի տևողությունը 30 տարուց ավելի է։ Դանդաղ բազմացման պատճառով կորուստներից հետո պոպուլյացիաները շատ դանդաղ են վերականգնվում։

Առասպելներ և իրականություն

• «Չղջիկները կույր են»՝ ոչ, նրանք տեսնում են, պարզապես մթության մեջ հիմնականում ապավինում են էխոլոկացիային։
• «Չղջիկները խճճվում են մազերի մեջ»՝ ոչ, էխոլոկացիան թույլ է տալիս նրանց շրջանցել ամենափոքր խոչընդոտները։
• «Չղջիկները արյուն են ծծում»՝ արյունով սնվող չղջիկներ ապրում են միայն Ամերիկայի արևադարձային շրջաններում. Հայաստանի բոլոր տեսակները միջատակեր են։
• Զգուշություն՝ ինչպես ցանկացած վայրի կենդանի, չղջիկը կարող է կծել. մերկ ձեռքով մի՛ վերցրեք այն։

Տեսակներ Պահպանություն